Limina: Cosmopolitan Chicken Project 30 – Artea, Natura eta Zientziaren arteko atalase bizia Chillida Lekun

1970 Urtarrila 1

• Koen Vanmechelenek Espainian egin duen lehen bakarkako erakusketak ohiko ibilbidea uztera gonbidatzen ditu ikusleak, museoko jende gutxi dabilen lekuetan murgiltzeko
• Artista garaikide belgikarra artea, zientzia, natura, komunitatea eta arkitektura nahasten dituen ikuspegi berritzaileagatik nabarmentzen da
• Mugak/Euskadiko Nazioarteko Arkitektura Bienalaren barruan, erakusketak hainbat jarduera-programa ditu, hala nola hitzaldiak, bisita gidatuak eta Education Lab bat

2025/10/16

Chillida Lekuk Limina: Cosmopolitan Chicken Project 30 inauguratu du, Koen Vanmechelen artistaren epe luzerako proiektua. Erakusketa Mugak/ Euskadiko Nazioarteko Arkitektura Bienalaren barruan kokatzen da, eta artista belgikarrak Espainian egin duen lehen bakarkako erakusketa honek indartu egiten du museoak natura, artea, zientzia eta arkitektura gurutzatzen diren leku bizi gisa duen bokazioa.

Mugak/ Bienala, aurten Gazteluak airean goiburua ardatz duena, maila globalean gertatzen ari diren eztabaiden inguruko hausnarketarako gune kultural gisa ulertzen da. Testuinguru horretan, Limina: Cosmopolitan Chicken Project 30ek aniztasun biokulturalaren eta trukearen garrantzia nabarmentzen du, funtsezko elementuak baitira Vanmechelenen obran. "Oiloa eraikuntza arkitektonikoa da", dio artistak. "Bizitza osatzen duten blokeak irudikatzen ditu: bizitasuna sortzeko konbinatzen diren egitura genetikoak. Arkitekturak ere, funtsean, bizitza izan beharko luke".

"Oiloaren bitartez, gizateriak egin duenaren deseraikitze bat egin dut: izaera pobretzen duen monokultura bat sortzea. Arkitekturan, murrizketa horrek berak paisaia antzuetara darama. Edertasuna ospatu nahi badugu, aniztasunera itzuli behar dugu. Hori da oiloaren sinboloa: arkitektura bizi eta deskolonizatua", jarraitzen du Vanmechelenek. "Nire lanak ere atzean uzten du eraikitakoa, benetakoarekin konektatzeko. Globala tokikoaren eskuzabaltasunari esker baino ez da existitzen. Tokian-tokian hazten ari dena ospatzean datza, eta globalerantz eboluzionatzea ahalbidetzean".

Installation view, LIMINA CCP30, Chillida Leku, Hernani (ES), 2025. Koen Vanmechelen. © Alex Abril 

Identitatea, aniztasuna eta giza eskubideak Chillida Lekun
Duela 25 urtetik hona, Vanmechelenek dibertsitate biokulturalari eta identitateari buruzko diziplinaz gaindiko ikerketa bat garatzen du bere Cosmopolitan Chicken Project-en bitartez. Bertan, hainbat herrialdetako oilo- arrazak gurutzatzen ditu, planetako arraza guztien geneak txertatzen dituen Oilo Kosmopolita bat sortzeko. "Hasieratik, proiektu hau biologiatik abiatuta eraikitzeko nire modua izan zen. Belaunaldi bakoitzak historia, geografia eta biziraupena gorpuzten ditu, eta aniztasuna jarraitutasunerako funtsezkoa dela gogorarazten dit", dio. "Nire praktikaren bihotzean emankortasun egiazko bat dago — biologikoa, kulturala eta sortzailea —, truketik sortzen dena. Mugimendu bizia da, non eraikuntza eta suntsipena aldi berean existitzen diren: eskultura bat harria moldatzean sortzen da; txita bat, bere oskola apurtzean".

Vanmechelenen lanak identitateari, aniztasunari, globalizazioari eta giza eskubideei buruzko gai atenporalak eta premiazkoak jorratzen ditu. Chillidak bezala, "mugari" buruz hausnartzen du sorkuntzarako leku gisa. Izan ere, artista gidatzen duen ideietako bat honako hau da: "Globala tokikoaren eskuzabaltasunari esker baino ez da existitzen". Esaldi horretan Eduardo Chillidak bere nortasunari buruz duen ikuspegia entzuten da, "Zuhaitz baten modukoa naiz: sustraiak bere herrialdearen izanagatik, adarrak mundura zabalduta dauzkana".

Chillida Lekura iritsi den 30. edizioan, Vanmechelenek gai berberak jorratzen ditu ikuspegi berri batetik. Oraingoan, tokiko elementu gisa Euskal Oiloa, Euskal Herriko arraza autoktonoa sartzen da. Oilo Kosmopolitarekin gurutzatzean, tokikoaren eta globalaren arteko tentsioari buruzko hausnarketa pizten da. Horrela, Chillidaren eta Vanmechelenen arteko elkarrizketa ehuntzen da, muga kontzeptua protagonista dela.

"Liminak atalase bihurtzen du Chillida Leku: ez banatzen duen muga, baizik eta igarotze eta eraldatze leku. Etxekoa eta basatia, sinbolikoa eta materiala, gizatiarra eta gizatiarra ez dena hierarkiak ezegonkortzen dituen eta elkarbizitzarako modu berriak proposatzen dituen espazio batean gurutzatzen dira", diote erakusketako komisarioek, Garbizu Collar Architecture-ko Jon Garbizu eta Victoria Collar, eta Kri estudioko Gonzalo Peña Sancho.

Eduardo Chillida. Homenaje a Jorge Guillén I, Koen Vanmechelen.T-Rex, LIMINA CCP30, Chillida Leku, Hernani (ES), 2025. © Alex Abril

Ezohiko ibilbidea museoan zehar
Ibilbide ez-konbentzional honetan zehar, bisitariek espazioaren pertzepzioa eraldatzen duten eta museoaren ohiko ibilbideetatik haratago esploratzera gonbidatzen duten esku-hartze eskultorikoak aurkitzen dituzte. Ibilbideak eremu basatiagoetara garamatza, landaretzaz estaliak, non artea eta biodibertsitatea organikoki elkartzen diren. "Inguru berri honetan, Vanmechelenen eskulturak eta esku-hartzeak etorkizuneko arkeologia baten aztarna izango dira, ikusezinerako bideak irekiz", adierazi dute komisarioek.

Eskala handiko piezek zehazten dute ibilbidea: T-Rex, zeinu fosilizatu gisa azaleratzen den sei metroko eskultura; Instead of Sleeping, non sitsak argi ahul baten inguruan biltzen diren; eta Paradise Lost, astigar batean kulunkatutako arrautza pristino bat, jatorria eta potentziala gogora ekarriz.

Chillida Lekuren paisaiarekin eta arkitekturarekin elkarrizketan, artelanek aurkikuntza patxadatsuko esperientzia batera gonbidatzen dute bisitaria, non elementu bakoitzak esanahi-geruza berriak erakusten dituen eta tokiari begirada arretatsuagoa eta sentikorragoa pizten duen.

Bisitaria baserrira hurbiltzen den heinean, eraikinaren harriari atxikitzen zaion oilategi bat aurkituko du, aurretik inoiz ireki ez den ate batetik barrura sartzeko zeharkatu behar duena. Tunel minimalista eta estu honek basatiaren eta kulturalaren arteko atalasea — fisikoa eta sinbolikoa — markatzen du. Puntu horretan, bisitaria tunel minimalista eta estu batetik sartzen da, eta behatzaile izateari uzten dio, oiloen begiradaren objektu bihurtzeko. Bisitariak atalase bat zeharkatzen du, ez ikusle gisa, baizik eta espezie gisa, ordena hierarkikoa aldaraziz: gizakia animalia etxekotu gisa.

Hiru ekitaldi Zabalagan
 
Zabalagako baserriaren barruan, erakusketa espezieen eta kulturaren arteko harremanaren bilakaera sinboliko eta biologikoa kontatzen duten hiru ekitalditan antolatzen da. Jatorria, Etxekotzea eta Gurutzatzea atalen bidez, erakusketak hainbat ideia aztertzen ditu, hala nola aniztasun biokulturala etorkizun posibleak irudikatzeko katalizatzaile gisa, edo emankortasuna, termino biologikoetan ez ezik, eraldatzeko eta trukatzeko gaitasun gisa.
Jatorrian, oiloaren jatorriari edo etxekotua izan zenari buruzko galderak egiten dira, eta bisitariek bideo bat eta Natural Knowledge eskultura topatuko dituzte – jatorrizko oiloaren hankak ezagutza-liburuen gainean –, gurutzaketa guztien antzinako itzala aurkeztuz.

Etxekotzean, Vanmechelenek Oilo Kosmopoliten erretratu zabalduak biltzen ditu, txita bat biltzen duen marmolezko esku erraldoi bat, eta Breaking the Cage instalazioa – baserriko leihoetan txertatutako metalezko kaiolak arrautzekin eta inkubazio-lanparekin –, pribilegioa eta etxekotzearen penitentzia erakusten dituztenak.

Azken ekitaldiak, Gurutzatzea izenekoak, Cosmopolitan Chicken Project aurkezten du aniztasun genetiko eta kulturalaren adierazpen gisa. Eskulturen, diagramen eta material genetikoaren bidez, hibridazioa eraldaketa-indar gisa eta elkarren arteko mendekotasunen egitura bizi gisa agertzen da. "Limina ez da bakarrik ikusteko erakusketa. Sistema bizia da zeharkatzeko, bizitzeko. Gizakiak jada jabe ez diren, baizik eta parte-hartzaile diren eremu batean sartzeko eskaria luzatzen dio bisitariari; oiloak jada ez di ra ikusezinak, protagonistak baizik. Espezieen mugak ez ezik, biziraupenaren atalaseak ere birpentsatzeko gonbidapena da", dio Vanmechelenek.

Bestalde, Mireia Massagué Chillida Lekuko zuzendariak adierazi duenez, "Liminak eskulturaren, arkitekturaren eta paisaiaren arteko topaketa planteatzen du, bizi garen lekuaren irakurketa berriak irekitzeko. Chillida Lekutik, elkarrizketa hori lehen pertsonan bizitzeko esperientzia gisa eskaintzen dugu".

Artearen, zientziaren eta arkitekturaren arteko elkarrizketaren bidez, Vanmechelenen obrek Zabalaga espazioan zehar gidatzen dute bisitaria, eta ez du erantzunik eskaintzen, baizik eta munduan bizitzeko dugun moduari buruzko galderak. Limina ez da erakusketa bat bakarrik, planetan dugun posizioa birformulatzera gonbidatzen gaituen saiakera bat baizik, bizitza harremanezkoa dela eta gurutzatzeek eta espezie arteko intentsitateek zeharkatzen eta eraldatzen gaituztela onartzera.

"Itxuraz desberdinak diren bi unibertsoen arteko elkarrizketa horrek artea eraikuntza komuneko espazio gisa indarrean dagoela gogorarazten digu. Hizkuntza desberdinetatik, Vanmechelenek eta Chillidak funtsezko gaiei buruz hitz egiten digute: giza eskubideak, identitatea, zientzia eta artea aliatu gisa, eta mundu irekiago baten beharra", dio Mikel Chillidak, Chillida Lekuko garapen zuzendariak.

Limina: Cosmopolitan Chicken Project 30ek Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza eta Hiri Agenda Sailaren eta Gipuzkoako Foru Aldundiko Kultura Sailaren babesa du. Gainera, erakusketan, Gonvarri, Loire Gestamp, Izadi Mecanizados eta Arastoneren kolaborazioak funtsezkoak izan dira, proposamen hau egia bihur dadin modu erabakigarrian lagunduz. "Chillida Lekutik gure eskerrik beroenak eman nahi dizkiegu pertsona eta enpresa guztiei, haien laguntza eta konfiantzarekin hazten, bide berriak aztertzen eta mugak gainditzen jarrai dezagun", azpimarratu du Mireia Massaguek. "Bere eskuzabaltasunari esker, gure proiektuek dimentsio handiagoa hartzen dute eta aukera berrietara irekitzen dira".

Programa publikoa eta hitzaldiak
Erakusketak programa publiko bat ere izango du, tailerrak, solasaldiak eta esperientzia parte-hartzaileak barne hartuko dituena, ikuspegi ireki, diziplinarteko eta kolektibo baten aldeko apustua eginez. Zentzu horretan, aipagarria da Koen Vanmechelenek urriaren 17an emango duen hitzaldia. Victoria Collar, Jon Garbizu eta Gonzalo Peña erakusketako komisarioekin batera, artearen, arkitekturaren, paisaiaren eta zientziaren inguruko prozesu, galdera eta hausnarketak partekatuko ditu. Hurrengo egunean, artistak hitzaldi bat izango du Chido Govera ekintzaile sozialarekin, eta, bertan, bere lana eta gizartean izan ditzakeen eragina eta aldaketa positiboak partekatuko dituzte publikoarekin.

Gainera, Mugak/ programaren barruan eta INTERESPECIES izenburupean, bi jarduera garatuko dira, "arkitektura eraikinez haratago pentsatzera eta kooperazio eta zaintza utopia ez diren, baizik eta etorkizuneko baldintza moduan ulertzera gonbidatzen dute", komisarioen arabera. Hala, urriaren 25ean, Elli Mosayebi arkitektoaren eta Marcus Coates artistaren arteko solasaldi bat egingo da, Mariana Pestana arkitektoak moderatua, enpatian eta konfiantzan oinarritutako konexio-modu berriak proposatuz; eta urriaren 26an, Fernando Cremadesek tailer eta performance bat emango ditu. Azken batean, artearen, paisaiaren eta pentsamenduaren arteko elkarreraginetik etorkizun posibleak esploratzeko espazio bizi gisa berretsiko da museoa.

Bisita gidatuak, tailerrak eta Education Lab
Mugak/ Bienalarekin lotutako jarduerak osatzeko, Chillida Lekuko hezkuntza- taldeak bisita gidatuen, tailerren eta erakusketaren inguruko jardueren programa oso bat antolatu du. Nabarmentzekoa da Nausica Sánchez museoko hezkuntza arloko arduradunarekin egingo den bisita elkarrizketatua edo Beatriz Díaz eta Alberto Castro biologoen hitzaldia. Mugimendu eta meditazio tailer batera joateko aukera ere egongo da, eta familiek hainbat jardueraz gozatu ahal izango dute, hala nola Maushaus taldearen arte tailer batez, ilustrazio zientifikoko tailer batez. Bestalde, eta ohikoa den bezala, Chillida Lekuk bisita gidatuak eskainiko dizkie bai irakasleei bai hezkuntza maila desberdinetako ikasleei.

Gainera, Limina: Cosmopolitan Chicken Project 30 erakusketa dela eta, Chillida Lekuk bere hirugarren Education Lab bultzatu du, artea, hezkuntza eta gizarte- ekintza uztartzen dituen elkarlaneko ikaskuntzarako gunea. Edizio honetan, Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) Arte Ederretako Fakultateko eta École Supérieure d 'Art Pays Basqueko (ESAPB) ikasleak esperientzia interaktibo baten diseinuan eta ekoizpenean aritu dira elkarlanean, erakusketa publiko ezberdinei hurbiltzeko.

Ikasleek "pasaporte" bat diseinatu zuten, mapa bat eta sormen-ariketak konbinatzen dituen gida ludiko bat, bisitariak Liminan esploratzaile gisa ibiltzera animatuz. Ibilbideko geldialdi bakoitzak artea, zientzia eta ingurune bizia lotzen dituzten behaketa-, marrazketa- edo hausnarketa-ekintza txikiak proposatzen ditu.

Education Labaren aktibazioa Asociación Navarra Nuevo Futuro elkartearekin kolaborazioan egingo da. Elkarte horrek kalteberatasun-egoeran dauden gazteekin egiten du lan, eta, beraz, kulturara iristeko aukera gutxiago dutenekin. Museoko hezkuntza-taldeak gidatuta, ikasleek erakusketaren inguruko bitartekotza-proposamen bat asmatuko dute, artearen bidez hausnarketa, pentsamendu kritikoa, parte-hartzea eta ikaskuntza esanguratsua sustatzeko.

Proiektu hori Akitania Berria Euskadi Nafarroa LLET Euroeskualdetik jasotako laguntzari esker gauzatu daiteke, eta lurraldeko hainbat kultura - testuingurutako gazteen arteko mugikortasuna eta elkarrizketa sustatzen ditu.

Erakusketaren katalogoa

Limina: Cosmopolitan Chicken Project 30 dela eta, Turner Libros argitaletxeak katalogo bat argitaratuko du, honako hauen testuekin: Mireia Massagué, Chillida Lekuko zuzendaria; Mikel Chillida, Eduardo Chillida – Pilar Belzunce Fundazioaren ordezkari bezala; Jon Garbizu, Victoria Collar eta Gonzalo Peña komisarioak; Mariana Pestana arkitekto eta ikertzailearen ikuspegi zientifikoa, eta Koen Vanmechelen artistaren testu bat bere lanari buruz.
112 orriko katalogoak erakusketako formatu handiko argazkiak izango ditu, baserriko arkitekturarekin elkarrizketan instalatutako lanak erakutsiz.